Medisch pedicurebehandeling bij systemische oncologische therapie niet langer contra-indicatie

Iedereen die een oncologische behandeling krijgt, zou de verzorging van zijn of haar voeten over dienen te laten aan een specialist op dat gebied. Dat stelde professor Mario Lacouture tijdens de nascholingsdag voor oncologisch voetzorgverleners.

Op 15 juni 2019 vond de jaarlijkse verplichte nascholingsdag plaats voor oncologische voetzorgverleners (OVV). De ruim 300 deelnemers werden vier uur lang in snel tempo en op hoog niveau bijgeschoold door professor Mario Lacouture verbonden aan het Memorial Sloan Kettering Cancer Center en de Cornell Universiteit beide in New York. Lacouture is gespecialiseerd in de herkenning en behandeling van bijwerkingen van oncologische behandelingen op huid, haar en nagels van kankerpatiënten en overlevers en was nu op doorreis van het internationale dermatologen congres in Milaan en een lezingencyclus in London.

Wereldwijd wordt er per jaar bij 18 miljoen mensen kanker gediagnostiseerd en sterven 10 miljoen mensen aan de gevolgen van kanker. De ruim 1000 vormen van kanker hebben met elkaar gemeen dat de normale controle op cel sterfte verloren is gegaan. Hierdoor worden beschadigde cellen niet meer vernietigd (apoptose) maar kunnen ze ingroeien in- of metastaseren naar gezond weefsel dat daardoor verminderd gaat functioneren.

Oorzaak van kanker

De belangrijkste oorzaak van kanker is een spontane mutatie in het DNA die normaliter eens per 10 miljoen celdelingen optreedt. Het gegeven dat er gemiddeld in een mensenleven 10.000 triljoen celdelingen plaatsvinden en dus een biljoen mutaties optreden betekent dat ons lichaam in staat is het merendeel van de replicatie fouten te herstellen dan wel cellen met DNA fouten op te ruimen. Volgens Lacouture zijn mensen dan ook ‘herstel experts’ als hij het bijvoorbeeld vergelijkt met bagageverlies bij vliegmaatschappijen (één op de 100 koffers). Toch krijgen één op de twee mannen en één op de drie vrouwen in hun leven de diagnose kanker. Meer dan de helft (53,9%) bestaat uit een vorm van kanker van de zogenaamde solide organen (long, borst, darm en prostaat) die net als de huid uit epitheliaal weefsel bestaan. De systemische behandeling van deze aandoeningen zal dan ook altijd gevolgen hebben voor de huid, haren en nagels.

Behandeling

Sinds de jaren veertig van de vorige eeuw wordt systemische chemotherapie therapie ingezet bij de behandeling van kanker. Deze behandeling is niet specifiek en heeft met name effect op snel delende cellen met een goede bloedvoorziening zoals tumorcellen maar ook bijvoorbeeld mond- en darmslijmvlies, beenmerg en vingertoppen. Sinds 20 jaar wordt er in toenemende mate doelgerichte therapie (target therapy) gebruikt die ingrijpt op specifieke celdelingsprocessen (pathways) en daardoor de (tumor)cellen niet doden (cytotoxisch) maar alleen remmen (cytostatisch). Sinds een jaar of tien wordt er bovendien immunotherapie gegeven die zorgt dat het eigen immuunsysteem kankercellen effectiever opruimt.

Complicaties

Helaas is immuuntherapie ook niet specifiek en in alle weefsels van het lichaam ontstaat dan ook een ontstekingsreactie. Omdat de huid een immunologisch orgaan is, ontstaat roodheid en/of jeuk (met name aan de voorzijde van de onderbenen) eventueel gepaard met oedeem, vaak al in de eerste drie weken na het starten van de behandeling.

Naast neuropathie, xerodermie (droge huid) met extreem pijnlijke kloven en diverse nagelpathologie is het zogenaamde hand-voet-syndroom (HVS) een gevreesde complicatie van systemische oncologische behandeling. Hoger dan graad twee bijwerkingen (zie tabel 1) zijn redenen om de systemische oncologisch behandeling te staken of de dosering te verminderen. Hierdoor komt de effectiviteit van de behandeling en dus de overleving van patiënten onder druk te staan.


Voorkomen voetcomplicaties

Het voorkomen dan wel tijdig en adequaat behandelen van voetcomplicaties is dan ook essentieel. Zo kan preventief gebruik van ureum crème het voorkomen en de ernst van huidproblemen bij doelgerichte therapie positief beïnvloeden.

Voor het beter herkennen van complicaties en het kunnen starten van de juiste behandeling gaf Lacouture een duidelijk overzicht van de drie subvormen van HVS (zie tabel 2). Paronychia en huidinfecties blijken bij chemotherapie in 38 % van de gevallen door gramnegatieve en bij 33 % door grampositieve bacteriën te worden veroorzaakt. Bij doelgerichte therapie gaat het om 20 % gramnegatieve ten opzichte van 63 % grampositieve bacteriën. De meest gangbare antibiotica richt zich voornamelijk op grampositieve bacteriën en zal dus vaker effectief zijn bij een bacteriële infectie bij doelgerichte therapie dan bij chemotherapie.


Kwaliteit van leven

Door de systemische oncologische therapieën is overleving van kanker de laatste jaren toegenomen (34 miljoen mensen wereldwijd). Hierdoor is er meer aandacht voor bijwerkingen en kwaliteit van leven op de lange termijn. Zo blijkt bijvoorbeeld haarverlies een indicator te zijn voor verminderd levensgeluk met een toename van angst en depressie. Haren en nagels bestaan beiden uit keratine en haarproblemen bij systemische oncologische behandeling gaan altijd gepaard met nagelproblematiek. Recent wetenschappelijk onderzoek bij onder andere 916 Nederlandse patiënten, toont dat bij patiënten na een medisch pedicure behandeling (ten opzichte van voor deze behandeling) niet alleen het mentaal welbevinden is verbeterd maar ook werk- en loopvermogen.


Inzet in oncologie gespecialiseerde medisch pedicure

Het adagium dat een medisch pedicure behandeling gecontra-indiceerd is bij systemische oncologische therapie is dan ook niet langer houdbaar. Sterker nog, volgens Lacouture zou iedereen die een oncologische behandeling krijgt de verzorging van zijn of haar voeten over dienen te laten aan een specialist op dat gebied. Omdat dat op dit moment niet realistisch is, is zijn advies om iedereen met een risicovoet en/of iedereen die een systemische oncologisch behandeling zal moeten ondergaan met een hoog risico op bijwerkingen op de huid en nagels (zoals taxanen, anthracyclines, doelgerichte – en immunotherapie) net zoals oncologische patiënten door een tandarts worden gescreend, te verwijzen naar een in oncologie gespecialiseerde medisch pedicure.

Tot slot: dit verslag is te kort om recht te doen aan de kennis die professor Lacouture met ons deelde. Zijn lezingen zouden niet misstaan op een medisch congres voor oncologen.


Meer lezen

* Lacouture ME. Management of Dermatologic Toxicities Associated With Targeted Therapy. J Adv Pract Oncol. 2016 Apr;7(3): 331–334

*Lacouture ME, Kopsky DJ, Lilker R, Damstra F, van der Linden MHM, Freites-Martinez A, Nagel MPM. Podiatric Adverse Events and Foot Care in Cancer Patients and Survivors Awareness, Education, and Literature Review. J Am Podiatr Med Assoc. 2018 Nov;108(6):508-516

Dit laatste artikel is in het Nederlands net als een uitgebreidere samenvatting van deze OVV dag verkrijgbaar (tegen vergoeding) via info@mischanagel.nl.

Auteur:  Karlien Bongers, niet-praktiserend oncologisch chirurg, lid van het bestuur van Provoet en nauw betrokken bij het ontwikkelen van de beroepscode en competentieprofiel van de medisch pedicure oncologie